Nói đến Ninh Bình là nói đến một Việt Nam thu nhỏ với đầy đủ rừng, núi, hồ, đầm, biển cả đã hòa quyện với một nền văn hóa đặc sắc của mảnh đất sinh Vua, sinh Thánh, sinh Thần. Mảnh đất địa linh nhân kiệt với kinh đô Hoa Lư vàng son một thưở đã sinh ra nhiều danh nhân văn hóa làm rạng rỡ non sông đất Việt. Người ta ví Ninh Bình là vùng đất quần nhân tụ thủy, vùng đất hẹp nằm ở ngã ba đường, ngã ba sông, ngã ba khu vực của Việt Nam nên đã để lại dấu ấn đậm nét qua nhiều thời đại. Hiếm có vùng đất nào ở Việt Nam mà hai tiếng nước - non lại nghĩa tình và sâu nặng đến thế!
Yếu tố non ở Ninh Bình chính là hệ thống dãy núi đá vôi tạo ra nhiều hang động kỳ thú như động Vân Trình, động Thiên Hà, động Trà Tu, động Mã Tiên, hang động Tràng An, Tam Cốc và những khu rừng nổi tiếng như VQG Cúc Phương, khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long, rừng đặc dụng Hoa Lư, rừng phòng hộ Kim Sơn đã được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới... còn yếu tố nước ở Ninh Bình là hệ thống sông ngòi và hồ đầm dày đặc. Bên cạnh non cao là vực thẳm đã tạo nên nét phong thủy hài hòa mà tráng lệ cho vùng đất cố đô.

Vua Quang Trung khi ăn tết sớm ở Tam Điệp đã nói trước ba quân: Nơi đây là vùng đất quần nhân tụ thủy không những đúng trong yếu tố văn hóa quân sự mà cả về tự nhiên: dãy núi Tam Điệp hùng vĩ nối dài từ Tây Bắc thông ra biển là điểm tựa vững chắc phía tây bắc của Ninh Bình, hệ thống sông ngòi từ nhiều nơi đều có xu hướng đổ về Ninh Bình gồm:
- Sông Lạng, sông Bôi rút nước từ hàng trăm nhánh suối chảy từ Hòa Bình qua Nho Quan đổ vào sông Hoàng Long.
- Sông Đáy và các sông trong hệ thống sông Nhuệ Đáy gồm các nhánh chính: suối Hai, sông Tích, sông Tô Lịch, sông Hòa Bình, sông Nhuệ, sông Châu Giang và hàng trăm nhánh phụ lưu ở các tỉnh Hòa Bình, Hà Nội, Hà Nam đều đổ nước vào sông Đáy tạo nên vùng đất phù sa màu mỡ bãi ngang cồn nổi Kim Sơn mỗi năm lấn biển gần 200 m.
-Hệ thống sông ở Nam Định đều rút nước từ hệ thống sông Hồng đổ nước vào sông Đáy gồm sông Mỹ Đò, sông Sắt, Kênh Quần Liêu và sông Nam Định làm sông Đáy trở lên rộng lớn và mạnh mẽ ở phía hạ lưu.
-Sông Tam Điệp, sông Bảo Vân, sông Tống ở Thanh Hóa đổ nước vào sông Càn tại cửa Thần Phù rồi ra cửa càn tại huyện Kim Sơn. Vì thế mà cửa Càn nhỏ hơn cửa Đáy và tốc độ bồi tụ cũng diễn ra chậm hơn, nước biển ở cửa Càn xanh hơn và có độ mặn cao hơn cửa Đáy.
Chính vì tất cả các sông đều chảy nước vào Ninh Bình trước khi về với biển mà nơi đây cũng nhiều lần là vùng phân lũ, gánh chịu úng ngập cho các vùng khác để rồi nhạc sĩ Thuận Yến mở đầu bài ca "Ninh Bình quê mẹ" đã viết: "Trăm sông cũng về với biển" - câu hát rất tự nhiên mà gây xúc động lòng người không chỉ với ý nghĩa đúc kết từ thực tế địa lý mà còn khơi gợi cảm xúc về nguồn bởi tác giả đã từ chân lý trăm sông cũng đổ về biển để nói đến tấm lòng và tình cảm của mỗi người dân Việt dành cho mảnh đất cố đô.
Hệ thống sông ở Ninh Bình đều coi sông Đáy là sông chính, chỉ có số ít sông đổ vào sông Càn gồm: sông Nhà Lê, sông Cái Cách, hồ Đồng Thái, hồ Yên Thắng ở Yên Mô; sông Lai Thành, sông Cà Mau ở Kim Sơn.

Sông Đáy đoạn qua Ninh Bình có 2 phụ lưu và 1 phân lưu.

Phụ lưu thứ nhất của sông Đáy là hệ thống sông Hoàng Long đổ nước vào cửa Gián Khẩu. Sông Hoàng Long là hợp lưu của sông Bôi và sông Lạng tại Kênh Gà, nó tiếp tục nhận nước của hệ thống sông Rịa - sông Chim ở Quỳnh Lưu Nho Quan rồi qua ranh giới Gia Viễn và Hoa Lư. Trên đường đi sông Hoàng Long đôi khi còn chia nước cho sông Vạc qua các phân lưu là sông Chanh và sông Sào Khê. Hoàng Long là một con sông gắn với nhiều huyền thoại quê hương của Đinh Tiên Hoàng Đế và Đức Thánh Nguyễn Minh Không. Con sông chảy bên cạnh nhiều danh thắng nổi tiếng như Kênh Gà, động Vân Trình, chùa Bái Đính, Cố đô Hoa Lư.v.v. Sông Hoàng Long là một cạnh của tứ giác nước Hoa Lư, một trong 4 tứ giác nước văn hóa nổi tiếng nhất ở Việt Nam.
Phụ lưu thứ hai của sông Đáy là hệ thống sông Vạc đổ nước vào cửa Kim Đài tại Kim Sơn. Không giống như sông Hoàng Long qua 3 huyện miền núi phía Bắc, sông Vạc chảy qua vùng đồng bằng 3 huyện phía nam là Yên Khánh, Yên Mô và Kim Sơn. Sông Vạc do một số phân lưu của sông Hoàng Long như các sông Chanh, sông Sào Khê, sông Ngô Đồng, sông Luồn, sông Vo, sông Vân hợp lưu tại cầu Yên chảy qua ranh giới giữa hai huyện Yên Mô và Yên Khánh, xuyên qua huyện Kim Sơn rồi hội lưu vào sông Đáy.
Sông Vạc có ảnh hưởng khá quan trọng đến hệ thống giao thông đường thủy ở đồng bằng Bắc Bộ của Việt Nam, đây là 1 trong 4 tuyến đường thủy quốc gia tại Ninh Bình. Trên đường đi sông Vạc còn nhận nước từ các phụ lưu: Sông Mới: nối từ sông Đáy tại Khánh Thiện rồi đổ vào sông Vạc tại xã Yên Từ, Yên Mô; Sông Bút còn được gọi là sông Yên Mô, sông Tống hay sông Nhà Lê nối sông Càn tới sông Vạc tại ngã ba Đức Hâu; Sông Ân Giang chảy qua các xã phía bắc huyện Kim Sơn, từ Ân Hòa đến Lai Thành, cắt ngang qua sông Vạc tại thị trấn Phát Diệm.
Chi lưu của sông Đáy chính là sông Vân, nó rút nước sông Đáy đổ vào sông Vạc. Sông Vân là một con sông chỉ chảy qua thành phố Ninh Bình, cùng với núi Thúy, sông Vân là biểu trưng của thành phố này. Sông Vân có tên gọi gắn với giai thoại của người đàn bà được coi là đẹp nhất trong lịch sử Việt Nam Dương Vân Nga - hoàng hậu 2 triều Đinh Lê đã chào đón thập đạo tướng quân Lê Hoàn đại thắng giặc Tống trở về.

Nhắc đến sông ngòi Ninh Bình còn phải kể đến một con sông được coi là sông sau của tứ giác nước Hoa Lư đó là sông Bến Đang. Sông chảy qua Nho Quan, Tam Điệp, Yên Mô rồi chia nước vào sông Nhà Lê. Sông Bến Đang ngày nay dẫn vào các khu du lịch nổi tiếng như hang Bụt, động Thiên Hà, chiến khu Quỳnh Lưu. Đoạn qua huyện Yên Mô còn có tên là sông Trinh Nữ.
So với các tỉnh thành khác, Các hồ nước ở Ninh Bình khá áp đảo về tên tuổi và số lượng. Chỉ riêng huyện Nho Quan cũng có tới 10 hồ lớn gồm:
-Hồ Đập Trời nằm tách biệt hoàn toàn khỏi khỏi khu dân cư, được xây dựng thành trang trại với đồi cây công nghiệp, cây lương thực và khu trại.
-Hồ Đồng Liều thuộc xã Quỳnh Lưu, gần hồ Đá Lải.
-Hồ Đá Lải thuộc xã Phú Long, có trữ lượng 2,5 triệu mét khối nước. Trên diện tích 400m 2 mặt nước nuôi cá lồng tại hồ Đá Lải mỗi năm cho sản lượng 15-18 tấn cá thịt
-Hồ Đồng Chương là hồ nước nằm giữa đồi thông, nơi đây đã được xây dựng thành khu du lịch nghỉ dưỡng.
-Hồ Thường Sung nằm gần khu du lịch nghỉ dưỡng Cúc Phương Villa
-Hồ Yên Quang gồm 4 hồ nước được ngăn bởi các con đập.
-Hồ Thác Lá là một hồ thiên nhiên dài thuộc thác nước thôn Đầm Bông
-Hồ Trổ Lưới nằm ở thôn Vệ Đình xã Thạch Bình
-Hồ Đầm Đống thuộc xóm Ngọc xã Thạch Bình
Thị xã Tam Điệp cũng góp mặt với hồ Trại Vông, hồ Yên Thắng, hồ Mùa Thu, hồ Lồng Đèn,... Các hồ này đều được kết nối du lịch với các di tích thuộc phòng tuyến Tam Điệp.

Yên Mô có 2 hồ kỷ lục Ninh Bình là hồ Yên Thắng và hồ Đồng Thái, chúng có diện tích mặt nước tương đương hồ Tây ở Hà Nội. Hồ Yên Thắng đã được xây dựng khu du lịch sân golf Hoàng Gia và hồ Đồng Thái cũng được đưa vào khai thác du lịch cùng dãy núi Tam Điệp hùng vĩ.

Ở phía bắc Gia Viễn có đầm Cút và đầm Vân Long là những đầm nước lớn có cảnh quan tuyệt mỹ được đưa vào khai thác du lịch. Đây là nơi bảo tồn thiên nhiên với nhiều động thực vật quý hiếm. Khu Tràng An Ninh Bình có hơn 50 hồ lớn nhỏ nằm trong núi đá đã được đưa vào khai thác du lịch sinh thái.
Hệ thống hồ ở thành phố Ninh Bình không lớn nhưng cũng rất lãng mạn, tô đẹp cho cảnh quan đô thị như hồ Máy Xay, hồ Cánh Diều, hồ Lâm Sản, hồ Biển Bạch, hồ Kỳ Lân - sông Tràng An, hồ Cá Voi...

Hệ thống sông hồ dày đặc bên cạnh núi đá vôi đặc trưng không chỉ tạo cho Ninh Bình một kiểu khí hậu thủy văn đặc trưng mà còn làm ra một vẻ đẹp hấp dẫn quyến rũ khách du lịch về với cố đô xưa. Hy vọng người Ninh Bình sẽ biết cách khai thác, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên nước quý giá để đất cố đô mãi là điểm đến nối tiếng của du khách gần xa.
(Bài của phóng viên chuột chũi sưu tầm)